Piłka nożna narodziła się w XIX wieku na Wyspach Brytyjskich, by za pośrednictwem kupców i marynarzy dotrzeć do innych krajów. W ten sposób prawdopodobnie poznali ją również mieszkańcy Pomorza Gdańskiego.
Obszar ten znajdował się wówczas w zaborze pruskim, w którym Polacy traktowani byli w sposób restrykcyjny, dlatego nową dyscyplinę rozwijali początkowo głównie Niemcy. W 1900 roku powstał Niemiecki Związek Piłki Nożnej, który rozpoczął organizowanie systemu rozgrywek.
Tak więc już na początku XX wieku istniało kilka zespołów, regularnie ze sobą współzawodniczących. Pojawiać się też zaczęły nowe stowarzyszenia w Tczewie, Słupsku, Elblągu, Lęborku, Gdańsku. Powstawały pomieszczenia klubowe i boiska. Jedno z pierwszych, w roku 1904, oddano do użytku w Sopocie. Opracowano system szkolenia, a także harmonogram i przepisy odnośnie spotkań piłkarskich. Początkowo rozgrywki te miały charakter regionalny.
Reprezentacja Pomorza i mecz z Wisłą Kraków w 1912 roku
Pierwszy mecz, w którym wystąpiła reprezentacja całego Pomorza, miał miejsce 9 lipca 1912 roku w Gdańsku. Drużyna gospodarzy poniosła porażkę 1:2 z Wisłą Kraków.
Mecze piłkarskie odbywano także w czasie I wojny światowej. Jeden z nich rozegrały ze sobą niemieckie zespoły z Kwidzyna i Sopotu, remisując 1:1. Dochód z meczu przeznaczono na koszty związane z prowadzoną wojną.
Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” i początki polskich klubów piłkarskich
Dla rozwoju polskiej piłki nożnej na Ziemi Gdańskiej przyczyniło się natomiast Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, zajmujące się w równym stopniu działalnością patriotyczną, kulturalną, jak rozwojem sprawności fizycznej młodzieży. Jego konserwatywny zarząd traktował wprawdzie nową dyscyplinę sportu jako rozrywkę dla plebsu, przeciwstawiając ją bardziej elitarnej szermierce, niemniej jednak działalność „Sokoła” dała początek wielu klubom piłkarskim. Na terenie Pomorza Gdańskiego w 1896 roku było 14 gniazd, a w 1913 już 19. Początkowo jednak kładły one nacisk na rozwój kultury, gimnastyki i innych niż futbol dyscyplin sportu. Zwolennicy piłki nożnej musieli zadowolić się spotkaniami z innymi gniazdami Sokoła i z klubami regionalnymi. W związku z tym, pierwszy na terenie Pomorza Gdańskiego polski zespół futbolowy, powstał dopiero w 1912 roku w Toruniu.
Rozwój piłki nożnej na Pomorzu w latach 20. XX wieku
Burzliwy rozwój nowej dyscypliny nastąpił w wolnej Polsce. Powstało mnóstwo klubów, reprezentujących różne środowiska społeczne, narodowe i odmienny poziom umiejętności.
Zespoły, a w konsekwencji kluby piłkarskie, powstają licznie na początku lat 20-tych. Bazą ich działalności, poza gniazdami „Sokoła”, są jednostki wojskowe. Powstaje Gedania Gdańsk, CzKS w Czersku, Unia Skórcz, Tczewski Klub Sportowy i inne. W tym okresie drużyny z Pomorza uczestniczą w rozgrywkach prowadzonych przez powołany w 1921 roku, Poznański Okręgowy Związek Piłki Nożnej. Od stycznia 1923 roku działał już na Pomorzu Toruński OZPN. W roku 1928 siedzibę Okręgu przeniesiono do Bydgoszczy i zmieniono nazwę na Pomorski OZPN.
Na terenach leżących na obszarze Zaboru Pruskiego grano w piłkę nożną w klubach w Waplewie, Postolinie, Krasnołęce, Trzcianie, Starym Targu, Rychnowie i Czerninie.
Zespoły z tych rejonów rozgrywały mecze z drużynami z okolicznych miejscowości oraz z klubami polskimi z Żuław Wiślanych i Warmii.
Spotykali się na boiskach również z piłkarzami z Polski, głównie z Tczewa i Grudziądza.
W Polsce rozgrywki odbywały się w I lidze oraz klasach A, B i C.
Gedania Gdańsk w rozgrywkach polskich i niemieckich
Na Pomorzu najwyższy poziom umiejętności piłkarskich osiągnęła Gedania Gdańsk, udanie rywalizując z klubami polskimi i niemieckimi. Przez kilka sezonów, po zmianie nazwy z „Polonia” na „Gedania”, ten polski klub rywalizował z najlepszymi zespołami Prus Wschodnich i Wolnego Miasta Gdańska. Kiedy decyzją władz pruskich „Gedania” została usunięta z ligi niemieckiej, dzięki przychylności polskich władz piłkarskich mogła przystąpić do rozgrywek w pomorskiej klasie A.
Pomorskie kluby piłkarskie przed II wojną światową
Tuż przed wybuchem II wojny światowej na Pomorzu było około 20 klubów sportowych.
W sezonie 1938/39, w Pomorskim OZPN, w klasie A, najwyższej grupie rozgrywkowej, na osiem zgłoszonych zespołów, poza wspomnianą „Gedanią”, uczestniczyły drużyny Kotwicy UM i Bałtyku z Gdyni oraz Unii Tczew.
W niższych klasach rozgrywkowych rywalizowały zespoły: Flota Gdynia, KS KPW Gdynia, KS Morski Gdynia, KS Błękitni Oksywie, KS Cisowianka, SKS Starogard, KS KPW Starogard, KS Młodzież ze Starogardu, Wisła i TS Sokół z Tczewa, Sokół Kartuzy oraz Orle Wielki Kack.
Piłka nożna na Pomorzu podczas II wojny światowej
Sukcesy „Gedanii” i innych polskich stowarzyszeń wywoływały niechęć faszystów, stąd zaraz po wybuchu II wojny światowej kluby został zlikwidowane, a ich członkowie aresztowani i wywiezieni do obozów koncentracyjnych. Polska piłka nożna na terenie Pomorza przestała praktycznie istnieć, zawieszono również działalność zespołów niemieckich. Mecze rozgrywano natomiast na wsiach oraz w obozach jenieckich.
Odbudowa pomorskiej piłki nożnej po 1945 roku
Po wojnie futbol odrodził się niemal natychmiast. Pierwsze kluby powstały już w kilka dni po wyzwoleniu, a ich liczba z biegiem czasu wzrastała. Stroną organizacyjną zajął się, utworzony w 1945 roku, Gdański Okręgowy Związek Piłki Nożnej. Podjęto rywalizację na szczeblu regionalnym i krajowym, ujednolicono przepisy, stworzono harmonogram rozgrywek. W okresie powojennym pomorska piłka nożna przeżywała swoje wzloty i upadki, a jej rozwój niejednokrotnie uzależniony bywał od czynników politycznych, niemniej jednak niezmiennie cieszyła się ogromnym zainteresowaniem.
Lechia Gdańsk, Arka Gdynia i rozwój pomorskiego futbolu
Powstało mnóstwo klubów piłkarskich różnego szczebla. Grają mężczyźni, kobiety, dorośli, młodzież, dzieci. Dużym sukcesem był udział gdańskiej Lechii w 1982 roku w europejskim Pucharze Zdobywców Pucharów. Od kilku sezonów pomorskie zespoły, Lechia Gdańsk i Arka Gdynia, grają w ekstraklasie, a w II lidze sukcesy odnosi Bałtyk Gdynia i Chojniczanka Chojnice.
Niezmienne zainteresowanie młodzieży futbolem pozwala mieć nadzieję, że doczekamy jeszcze niejednego sukcesu naszych reprezentantów.
DSZ, JR
magazyn Pomorskiego Związku Piłki Nożnej • grudzień 2010 •
